بازیافت

قانون مدیریت پسماندها

 

ماده 1- جهت تحقق اصل پنجاهم (50) قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و به منظور حفظ محیط زیست کشور از آثار زیانبار پسماندها و مدیریت بهینه آنها، کلیه وزارتخانه و سازمانها و موسسات و نهادهای دولتی و نهادهای عمومی غیردولتی که شمول قانون برآنها مستلزم ذکر نام می باشد و کلیه شرکتها و موسسات و اشخاص حقیقی و حقوقی ،  موظفند مقررات و سیاستهای مقرر در این قانون را رعایت نمایند. 

ماده 2- عبارات و اصطلاحاتی که در این قانون به کار رفته است،‌دارای معانی زیر می باشد:‌

الف- سازمان : سازمان حفاظت محیط زیست

ب – پسماند:  به مواد جامد، مایع و گاز (غیر از فاضلاب) گفته می شود که به طور مستقیم یا غیرمستقیم حاصل از فعالیت انسان بوده و از نظر تولید کننده‌،‌ زائد تلقی می شود. پسماندها به پنج گروه تقسیم می شوند:

1- پسماندهای عادی : به کلیه پسماندهایی گفته می شود که به صورت معمول از فعالیتهای روزمره انسانها در شهرها، روستاها و خارج از آنها تولید می شود، از قبیل زباله های خانگی و نخاله های ساختمانی .

2- پسماندهای پزشکی (بیمارستانی) : به کلیه پیشماندهای عفونی و زیان آور ناشی از بیمارستانها ، مراکز بهداشتی ، درمانی ، آزمایشگاههای تشخیص طبی و سایر مراکز مشابه گفته می شود. سایر پسماندهای خطرناک بیمارستانی از شمول این تعریف خارج است.

3- پسماندهای ویژه :‌ به کلیه پسماندهایی گفته می شود که به دلیل بالا بودن حداقل، یکی از خواص خطرناک ،  از قبیل سمیت، بیماری زایی ، قابلیت انفجار یا اشتعال، خورندگی و مشابه آن به مراقبت ویژه نیاز داشته باشد و آن دسته از پسماندهای پزشکی و نیز بخشی از پسماندهای عادی ، صنعتی ، کشاورزی که نیاز به مدیریت خاص دارند،  جز پسماندهای ویژه محسوب می شوند.

4- پسماندهای کشاورزی :‌ به پسماندهای ناشی از فعالیتهای تولیدی در بخش کشاورزی گفته می شود از قبیل فضولات،‌لاشه حیوانات (دام، طیور و آبزیان) محصولات کشاورزی فاسد یا غیرقابل مصرف.

5- پسماندهای صنعتی :‌ به کلیه پسماندهای ناشی از فعالیتهای صنعتی و معدنی و پسماندهای پالایشگاهی صنایع گاز،‌نفت و پتروشیمی و نیروگاهی و امثال آن گفته می شود از قبیل براده ها ، سرریزها و لجن های صنعتی .

ج – مدیریت اجرایی پسماند:‌شخصیت حقیقی یا حقوقی است که مسئول برنامه ریزی، ساماندهی، مراقبت و عملیات اجرایی مربوط به تولید، جمع آوری، ذخیره سازی ، جداسازی‌، حمل و نقل ، بازیافت، پردازش و دفع پسماندها و همچنین آموزش و اطلاع رسانی در این زمینه می باشد.

1- دفع: کلیه روشهای از بین بردن یا کاهش خطرات ناشی از پسماندها، از قبیل بازیافت، دفن بهداشتی ، زباله سوزی

2- پردازش:‌ کلیه فراینده های مکانیکی ، شیمیایی ، بیولوژیکی  که منجر به تسهیل در عملیات دفع گردد.

د- منظور از آلودگی ، همان تعریف مقرر در ماده (9) قانو حفاظت و بهسازی محیط زیست – مصوب 28/3/1353- است.

تبصره 1- پسماندهای پزشکی و نیز بخشی از پسماندهای عادی ، صنعتی و کشاورزی که نیاز به مدیریت خاص دارند، جز پسماندهای ویژه محسوب می شوند.

تبصره 2- فهرست پسماندهای ویژه از طرف سازمان ، با همکاری دستگاههای ذیربط تعیین و به تصویب شورای عالی حفاظت محیط زیست ، خواهد رسید.

تبصره 3- پسماندهای ویژه پرتوزا، تابع قوانین و مقررات مربوط به خود می باشند.

تبصره 4- لجن های حاصل از تصفیه فاضلاب های شهری و تخلیه چاههای جذبی فاضلاب خانگی در صورتی که خشک یا کم رطوبت باشند، در دسته پسماندهای عادی قرار خواهند گرفت.

ماده 3- موسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران موظف است با همکاری وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی و سایر دستگاهها حسب مورد، استاندارد کیفیت و بهداشت محصولات و مواد بازیافتی و استفاده های مجاز آنها را تهیه نماید.

ماده 4- دستگاههای اجرایی  ذیربط موظفند جهت بازیافت و دفع پسماندها ، تدابیر لازم را به ترتیبی که در آیین نامه های اجرایی این قانون مشخص خواهد شد، اتخاذ نمایند. آیین نامه اجرایی مذکور می بایستی در برگیرنده موارد زیر نیز باشد:‌

1-           مقررات تنظیم شده موجب گردد تا تولید و مصرف ، پسماند کمتری ایجاد نماید.

2-           تسهیلات لازم برای تولید و مصرف کالاهایی که بازیافت آنها سهل تر است ،‌فراهم شود و تولید و واردات محصولاتی که دفع یا بازیافت پسماند آنها مشکل تر است ، محدود شود.

3-           تدابیری اتخاذ شود که استفاده از مواد اولیه بازیافتی  در تولید گسترش یابد.

4-           مسئولیت تامین و پرداخت بخشی از هزینه های بازیافت بر عهده تولید کنندگان محصولات قرار گیرد.

ماده 5- مدیریت های اجرایی پسماندها ، موظفند براساس معیارها و ضوابط وزارت بهداشت، درمان و آموزش ترتیبی اتخاذ نمایند تا سلامت ، بهداشت و ایمنی عوامل اجرایی تحت نظارت آنها تامین و تضمین شود.

ماده 6- سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران و سایر رسانه هایی که نقش اطلاع رسانی دارند و همچنین دستگاههای آموزشی و فرهنگی ، موظفند جهت اطلاع رسانی و آموزش ،  جداسازی صحیح، جمع آوری و بازیافت پسماندها،‌اقدام و با سازمانها و مسئولین مربوط همکاری نمایند.

تبصره – وزارتخانه های جهاد کشاورزی ، صنایع و معادن ، کشور و بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی به منظور کاهش پسماندهای کشاورزی ، موظفند نسبت به اطلاع رسانی و آموزش روستائیان و تولید کنندگان ، اقدام لازم را به عمل آورند.

ماده 7- مدیریت اجرایی کلیه پسماندها غیر از صنعتی و ویژه در شهرها و روستاها و حریم آنها به عهده شهرداری و دهیاری ها و در خارج از حوزه و وظایف شهرداری ها و دهیاری ها به عهده بخشداری ها می باشد. مدیریت اجرایی پسماندهای صنعتی ویژه به عهده تولید کننده خواهد بود. در صورت تبدیل آن به پسماند عادی  به عهده شهرداریها ، دهیاریها و بخشداریها خواهد بود.

تبصره – مدیریت های اجرایی می توانند تمام یا بخشی از عملیات مربوط به جمع آوری ، جداسازی و دفع پسماندها را به اشخاص حقیقی و حقوقی واگذار نمایند.

ماده 8- مدیریت اجرایی می تواند هزینه های مدیریت پسماندها را از تولید کننده  پسماند با تعرفه ای که طبق دستورالعمل وزارت کشور توسط شوراهای اسلامی بر حسب نوع پسماند تعیین می شود ، دریافت نموده و فقط صرف هزینه های مدیریت پسماند نماید.

ماده 9- وزارت کشور با هماهنگی سازمان ، موظف است برنامه ریزی و تدابیر لازم برای جداسازی پسماندهای عادی را به عمل آورده و برنامه زمان بندی آن را تدوین نماید. مدیریت های اجرایی مندرج در ماده (7) این قانون موظفند  در چارچوب برنامه فوق و در مهلتی که در آیین نامه اجرایی این قانون، پیش بینی می شود، کلیه پسماندهای عادی را به صورت تفکیک شده جمع آوری ، بازیافت یا دفن نمایند.

ماده 10- وزارت کشور موظف است در اجرای وظایف مندرج در این قانون، ظرف مدت شش ماه پس از تصویب این قانون ، نسبت به تهیه دستورالعمل تشکیلات و ساماندهی مدیریت اجرایی پسماندها در شهرداریها، دهیاری ها و بخشداری ها اقدام نماید.

ماده 11- سازمان موظف است با همکاری وزارتخانه های بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ( در مورد پسماندهای پزشکی)، صنایع و معادن ، نیرو و نفت (در مورد پسماندهای صنعتی و معدنی)‌، جهاد کشاورزی (در مورد پسماندهای کشاورزی)‌ضوابط و روشهای مربوط به مدیریت اجرایی پسماندها را تدوین و در شورای عالی حفاظت محیط زیست  به تصویب برساند، وزارتخانه های مذکور مسئول نظارت بر اجرای ضوابط و روشهای مصوب هستند.

ماده 12- محل های دفن پسماندها براساس ضوابط زیست محیطی توسط وزارت کشور با هماهنگی سازمان و وزارت جهاد کشاورزی تعیین خواهد شد.

تبصره 1- شورای عالی شهرسازی و معماری موظف است در طرحهای ناحیه ای جامع،‌ مناطق مناسبی را برای دفع پسماندها در نظر بگیرد.

تبصره 2- وزارت کشور موظف است اعتبارات،‌تسهیلات و امکانات لازم راجهت  ایجاد و بهره برداری از محل های دفع پسماندها راسا یا توسط بخش خصوصی فراهم نماید.

ماده 13- مخلوط کردن پسماندهای پزشکی با سایر پسماندها و تخلیه و پخش آنها در محیط و یا فروش ،  استفاده و بازیافت این نوع پسماندها ممنوع است.

ماده 14- نقل و انتقال برون مرزی  پسماندهای ویژه تابع مقررات کنوانسیون بازل و با نظارت مرجع ملی کنوانسیون خواهد بود. نقل و انتقال درون مرزی پسماندهای ویژه تابع آیین نامه اجرایی مصوب هیات وزیران خواهد بود.

ماده 15- تولید کنندگان آن دسته از پسماندهایی که دارای یکی از ویژگی های پسماندهای ویژه نیز می باشند، موظفند با بهینه سازی فرآیند و بازیابی، پسماندهای خود را به حداقل برسانند و در مواردی که حدود مجاز در آیین نامه اجرایی این قانون پیش بینی شده است ، در حد مجاز ، نگهدارند.

ماده 16- نگهداری ، مخلوط کردن، جمع آوری ، حمل و نقل ، خرید و فروش ، دفع، صدور تخلیه پسماندها در محیط بر طبق مقررات این قانون و آیین نامه اجرایی آن خواهد بود. در غیر این صورت اشخاص متخلف به حکم مراجع  قضایی به جزای نقدی در بار اول پسماندهای عادی از پانصد هزار (500000) ریال تا یکصد میلیون

(100000000) ریال و برای سایر پسماندها از دو میلیون (2000000) ریال تا یکصد میلیون (100000000) ریال و در صورت تکرار، هر بار دو برابر مجازات قبلی در این ماه محکوم می شوند.

متخلفین از حکم ماده (13)‌ به جزای نقدی از دو میلیون (2000000)‌ ریال تا یکصد میلیون (100000000)‌ ریال و در صورت تکرار به دو برابر حداکثر مجازات و در صورت تکرار مجدد هر بار به دو برابر مجازات بار قبل محکوم می شوند.

ماده 17- مخالفین از حکم ماده (14)‌ این قانون موظفند پسماندهای مشمول کنوانسیون بازل را به کشور مبدا اعاده و یا در صورت امکان معدوم کردن در داخل تحت نظارت و طبق نظر سازمان (مرجع ملی کنوانسیون مذکور در ایران)‌ با هزینه خود به نحو مناسب دفع نمایند. در غیر این صورت به مجازاتهای مقرر در ماده (16)  محکوم خواهند شد.

ماده 18- در شرایطی که آلودگی ،‌خطر فوری برای محیط و انسان دارد، با اخطار سازمان و وزارت بهداشت ،‌درمان و آموزش پزشکی ، متخلفین و عاملین آلودگی موظفند فورا اقداماتی را که منجر به بروز آلودگی  و تخریب محیط زیست می شود متوقف نموده و بلافاصله مبادرت به رفع آلودگی   و پاکسازی محیط نمایند. در صورت استنکاف ، مرجع قضایی خارج از نوبت به موضوع رسیدگی و متخلفین و عاملین را علاوه بر پرداخت جریمه  تعیین شده ، ملزم به رفع آلودگی و پاکسازی خواهد نمود.

ماده 19- در تمام جرایم ارتکابی مذکور ، مرجع قضایی مرتکبین را علاوه بر پرداخت جریمه  به نفع صندوق دولت ، به پرداخت  خسارت به اشخاص و یا جبران خسارت وارده ، بنا به درخواست  دستگاه مسئول محکوم خواهد نمود.

ماده 20- خودروهای تخلیه کننده پسماند در اماکن غیرمجاز، علاوه بر مجازاتهای مذکور، به یک تا ده هفته توقیف محکوم خواهند شد.

تبصره – در صورتی که محل تخلیه ، معابرعمومی ، شهری و بین شهری باشد، به حداکثر میزان توقیف محکوم می شوند.

ماده 21- درآمد حاصل از جرایم این قانون به حساب خزانه داری کل کشور واریز و همه ساله  معادل وجوه واریزی از محل  اعتبارات ردیف خاصی که در قوانین بودجه سنواتی  پیش بینی می شود،‌ در اختیار دستگاههایی که در آیین نامه اجرایی این قانون تعیین خواهند شد، قرار خواهد گرفت تا صرف آموزش ، فرهنگ سازی ، اطلاع رسانی و رفع آلودگی ناشی از پسماندها ، حفاظت از محیط زیست و تامین امکانات لازم در جهت اجرای این قانون گردد.

ماده 22- آیین نامه اجرایی این قانون توسط سازمان با همکاری وزارت کشور و سایر دستگاههای اجرایی ذیربط حداکثر ظرف مدت شش ماه تهیه و به تصویب هیات وزیران می رسد.

مده 23- نظارت و مسئولیت حسن اجرای این قانون بر عهده سازمان می باشد. قانون فوق مشتمل بر بیست و سه ماده و نه تبصره  در جلسه علنی روز یکشنبه مورخ بیستم  اردیبهشت ماه یکهزار و سیصد و هشتاد و سه مجلس شورای اسلامی  تصویب و در تاریخ  9/3/1383  به تایید شورای نگهبان رسیده است.

 

غلامعلی حداد عادل- رییس مجلس شورای اسلامی

آیین نامه اجرایی قانون مدیریت پسماندها
ماده 1- علاوه بر عبارات و اصطلاحات مندرج در ماده (2) قانون مدیریت پسماندها – مصوب 1383-، عبارات و اصلاحات زیر در معانی مشروح مربوط به کار می رود:
1- قانون: قانون مدیریت پسماندها – مصوب 1383
2- جداسازی: جدا کردن زباله ها از یکدیگر
3- بازیافت: فرایند تبدیل پسماند به مواد یا انرژی قابل استفاده مجدد
4- کارگروه ملی: کارگروه ملی مدیریت پسماندها
5- صندوق: صندوق ملی محیط زیست (موضوع بند ((ب)) ماده (68) قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران – مصوب 1383)
6- موسسه استاندارد: موسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران
7- جزء ویژه: آن دسته از پسماندهای ویژه ایجاد شده توسط اشخاصی که عمدتاً تولید کننده پسماند عادی هستند

8- سازمان: سازمان حفاظت محیط زیست
ماده 5- وزارت کشور باید با هماهنگی سازمان شیوه نامه های اجرایی مدیریت پسماندهای عادی و کشاورزی و پسماند ویژه تبدیل شده به پسماند عادی از قبیل تولید، ذخیره سازی، جمع آوری، جداسازی، حمل و نقل، بازیافت، پردازش و دفع را با رعایت ماده (11) قانون، شش ماه پس از ابلاغ این آیین نامه تهیه و به مورد اجرا گذارد.
تبصره – شیوه نامه های موضوع این ماده پس از تهیه و انتشار در روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران به منزله اعلام بوده و لازم الاجرا می باشد.
ماده 8- تولید کنندگان پسماند عادی و اشخاص حقیقی و حقوقی مسئول مراکز و مجتمع ها و شهرکها، اردوگاهها، سربازخانه ها، واحدها و مجتمع های تجاری، خدماتی، آموزشی، تفریحی و تفرجگاهی در قبال مدیریت اجرایی پسماند عادی پاسخگو بوده و ملزم به رعایت مقررات و شیوه نامه های آیین نامه می باشند.
ماده 12- تولید کنندگان و واردکنندگان اقلام مشروح زیر باید پسماند حاصل از کالاهای خود را بازیافت نمایند. در صورتی که نتوانند به این امر اقدام نمایند، باید برابر نیم در هزار ارزش کالا را همزمان با فروش و یا ورود به صندوق پرداخا نمایند. صندوق باید به نسبت بازیافت پسماند حاصل از هر یک از اقلام مزبور، مبالغ دریافتی را در اختیار واحدهای بازیافت کننده آن قلم از پسماند قرار دهد متخلفین به مجازاتهای تعیین شده در ماده (16) قانون محکوم خواهند شد.
1- مواد پلیمری از قبیل پلاستیکها PET و لاستیک 2- کالاهای شیشه ای، کریستال 3- اشیای ساخته شده از فلزات ساده و آلیاژی 4- اشیای ساخته شده از چوب و نئوپان 5- کالاهای ساخته شده از کاغذ و مقوا 6- انواع روغنهای روانکار 7- کالاهایی که حداقل از دو جزء شیشه، فلز، پلیمر، سلولز تشکیل شوند 8- لوازم برقی و الکترونیکی 9- انواع مصالح ساختمانی و از نوع کانی های غیر فلزی
تبصره 1- واحدهای تولیدی که از مواد اولیه بازیافتی استفاده می کنند، به ازای استفاده از اینگونه مواد از پرداخت مبلغ تعیین شده معاف خواهند بود.
تبصره 2- واحدهای تولیدی که محصولات خود را صادر می کنند و یا وارد کنندگانی که کالای خود را مرجوع می کنند به ازای میزان کالای صادر شده و یا مرجوعی، از پرداخت مبلغ تعیین شده معاف خواهند بود.
تبصره 3- تجدید نظر در اقلام و مبلغ مذکور حسب مورد پس از طرح در کارگروه ملی با پیشنهاد سازمان و تصویب هیات وزیران خواهد بود.
ماده 13- تولید کنندگان و کسانی که مسئولیت بسته بندی مواد و محصولاتی که منجر به ایجاد پسماندهای ویژه می گردند (از جمله سموم و کودهای شیمیایی) باید نحوه استفاده، نگهداری، حمل و نقل و دفع پسماندهای حاصل از مصرف و نیز اشیاء و مواد آلوده شده به آنها را پس از تایید مراجع ذیربط، بر روی بسته بندی درج نمایند.

 ماده 14- وزارت امور اقتصادی و دارایی باید از طریق گمرکات، از ورود کالاهایی که بر اساس فهرست اعلام شده از سوی سازمان، دارای پسماند ویژه غیر مجاز می باشد جلوگیری نماید.
ماده 15- سازمان باید نسبت به تدوین فهرست کالاهایی که پس از مصرف، پسماند بیشتر یا پسماند یا بازیافت مشکل تر و یا پسماند خطرناک ایجاد می کند و شیوه نامه نحوه مدیریت آنها را تهیه و حسب مورد به دستگاه ذیربط اعلام نماید.
ماده 16- موسسه استاندارد باید ظرف یکسال پس از ابلاغ این آیین نامه استانداردهای زیر را تدوین نماید:
1- استاندارد کاغذ و پلاستیک بازیافتی و موارد مجاز استفاده آنها از جنبه های فنی و بهداشتی
2- استانداردهای کود آلی به خصوص کود کمپوست حاصل از پردازش پسماندهای عادی و کشاورزی
3- استاندارد تاسیسات و تجهیزات مرتبط با مدیریت پسماندها از جمله دستگاههای زباله سوز و نوع پسماندهای مورد پذیرش از جنبه فنی و بهداشتی
4- استاندارد علایم نشان دهنده نوع و جنس پلاستیکها و نیز پلاستیکهای قابل تجزیه در طبیعت
5- استاندارد سایر مواردی که حسب مورد از سوی کارگروه ملی پیشنهاد می شود.
ماده 18- سازمان مدیریت و برنامه ریزی باید با همکاری دستگاههای اجرایی ذیربط در هر مورد، نسبت به تشخیص صلاحیت مشاوران و پیمانکاران ذیصلاح حقیقی و حقوقی اقدام نماید.
ماده 19 تولید کنندگان پسماندهای ویژه مندرج در جدول شماره (1) ملزم به کاهش مقدار و یا شدت آلودگی پسماندها مطابق جدول مذکور بوده و باید پسماند تولیدی و ظرفیت فعالیت خود را در فرمهای اظهارنامه ثبت و به سازمان گزارش نمایند. جدول مذکور حسب مورد با پیشنهاد سازمان (کارگروه ملی) و به تصویب هیات وزیران قابل تغییر می باشد.
متخلفین از مفاد این ماده به حداکثر مجازات مقرر در ماده (16) قانون محکوم خواهند شد سازمان باید ظرف شش ماه پس از ابلاغ این آیین نامه، نسبت به تهیه فرمهای اظهار نامه مربوط اقدام نماید.
                          جدول شماره (1): موضوع ماده (19)

 

تولید کنندگان پسماند                 

نوع پسماندها

میزان پسماند و یا مشخصات آن

واحدهای تصفیه دوم روغن  

مجموع پسماندها

حداکثر تا 20 درصد وزن روغن پایه تولیدی

واحدهای کلر الکالی با سل جیوه

پسمانده های جیوه ای خشک

حداکثر تا 5/2 درصد وزن کلر تولیدی

تولید روی به روش انحلال در اسید

مجموع پسماندها

حداکثر تا 4 برابر وزن روی تولیدی

 

ماده 20- کلیه تولید کنندگان، وارد کنندگان و توزیع کنندگان کالا و مواد باید مشخصات، مقدار و نحوه مدیریت پسماند ویژه خود را به شرح مندرج در اظهارنامه، به سازمان و دستگاه ذیربط ارایه نمایند. متخلفین از مفاد این ماده به مجازاتهای مقرر در ماده (16) قانون محکوم خواهند شد.
ماده 21- پسماندهای دامپزشکی به عنوان پسماندهای ویژه کشاورزی، مشمول ماده (11) قانون می باشند.
ماده 22- سازمان باید با رعایت ماده (11) قانون، بر اساس کمیت و کیفیت پسماندهای ویژه صنعتی، محلهای مناسب دفع آنها را مطالعه و به وزارتخانه های کشور و صنایع و معادن پیشنهاد نماید.
ماده 33- نقل و انتقال درون مرزی پسماندهای ویژه، تابع آیین نامه اجرایی حمل و نقل مواد خطرناک (موضوع تصویب نامه شماره 44870/ت 22029 ه مورخ 27/12/1380 هیات وزیران) و اصلاحیه های بعدی آن خواهد بود.
ماده 34- کلیه اشخاص حقیقی و حقوقی که مبادرت به نقل و انتقال برون مرزی پسماندهای ویژه می نمایند باید مفاد کنوانسیون بازل را رعایت نموده و اطلاعات لازم را در اختیار سازمان (مرجع ملی کنوانسیون بازل) قرار دهند. اشخاص حقیقی و حقوقی که مفاد کنوانسیون را رعایت نکنند یا اطلاعات نادرست به سازمان ارائه نمایند به حداکثر مجازاتهای تعیین شده در ماده (16) قانون محکوم خواهند شد.
ماده 35- زباله های دریایی و مصالح دریایی تابع ضمیمه پنجم کنوانسیون MARPOL و کنوانسیون دفع مواد زاید در دریا بوده و کارگروه ملی باید در تدوین ضوابط و شیوه نامه های مربوط، مفاد کنوانسیون مزبور را لحاظ نماید.
ماده 39- دستگاههای مشمول ماده (21) عبارتند از وزارت کشور (بخشداریها)، سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور (شهرداریها و دهیاریها) سازمان حفاظت محیط زیست وزارت جهاد کشاورزی، وزارت صنایع و معادن، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و وزارت راه و ترابری
محمد رضا عارف – معاون اول رییس جمهور

 

مدیریت طلای کثیف
قسمت اول


روشهای جمع آوری زباله در بین کشورها و نواحی مختلف، بطور زیادی با هم تفاوت دارد و نمیتوان روش یکسانی را بین همه توصیه و اجرا نمود. بعنوان مثال در استرالیا حتی حیوانات خانگی دارای یک ظرف 240 لیتری برای جمع آوری زباله شان دارند و توسط شرکتهای محلی این ظروف بصورت هفتگی جمع آوری می شوند.در نواحی توسعه یافته این تنوع روشها و تکنیکها بیشتر به چشم می خورد.

مقدمه

بحث داغ "زباله" یا "مواد زائد"، از جمله چالشهای زیست محیطی در دنیای متمدن امروز است که انسان متمدن این قرن را با پرسش ها و دشواری های فراوانی روبرو کرده است. از دیگر سو تکنیکهای بو جود آمده در این زمینه، بشر که خود را روزی "غرق در زباله" می دید، به جائی رسیده است که به زباله لقب "طلای کثیف" داده است، و البته این امر میسر نشده مگر با تکنیکی به نام " باز یافت زباله"، هرچند علامت های سئوال فراوان دیگری به دلیل تنوع در محصولات تولیدی و بدنبال آن زباله حاصله، فرا روی این بشر متمدن قرار گرفته است. [در این مقاله " طلای کثیف"، "زباله" و "مواد زائد" به جای هم بکار می روند و منظور از "زباله" انواع "مواد زاید" تولیدی خانگی؛ صنعتی و ... می باشد.]

در کشور ما، ایران، نیز در چند شهر مهم مثل تهران، اصفهان و ... "بازیافت زباله" جایگزین " دفن زباله" شده است، بطوریکه در اصفهان توانسته است بخش جمع آوری و بازیافت زباله را از نظر مالی از شهرداری مستقل کند و بنوعی خود گردانی برساند، مزید بر آنکه کود آلی و مواد دیگر فراوانی را دراختیار قرار میدهد.

مدیریت مواد زائد، مدیریت اعمال شده بر زباله تولیدی توسط فعالیتهای انسان است. در حقیقت هدف از آن، متوقف ساختن یا کاهش دادن اثرات سوء زباله ها بر سلامتی انسانها ست. در سی سال اخیر این امر در کشورهای توسعه یافته مبتنی بر کاهش تاثیر این مواد بر محیط زیست و همچنین باز یافت منابع موجود در اینگونه مواد بوده است. در این معنا، زباله شامل مواد جامد، مایع، و گازی زائد و همچنین تکنیکهای خاص آن میباشد.

لازم به ذکر است که نحوه اعمال مدیریت در این زمینه بین مناطق شهری، روستائی، در صنایع مختلف و حتی بین مناطق مختلف یک استان متفاوت است. به دیگر سخن، میتوان از تجربیات و دانسته های عملی و تجربی کشورهای مختلف در این راه بهره جست اما پیچیدن نسخه واحد برای همه مناطق توصیه نمی شود.

مدیریت این مواد برای مواد صنعتی نه چندان سمی، که در رودخانه های مناطقی مانند پایتختها و کلان شهرها اعمال می شود معمولاً ( ولی نه همیشه) منعکس کننده سیاست های اعمال شده از طرف منابع تولید کننده این مواد زائد است. این مدیریت ( بخصوص اعمال بر موادی که این زباله را تشکیل می دهند) در میان ملل توسعه یافته، متفاوت است که دلایل مختلفی دارد.


مفاهیم مربوط به مواد زائد

در کشورها و مناطق مختلف برخی از این مفاهیم، معنی و اطلاق خاص خود را دارد ولی ما در کل مفاهیم عمومی و ضروری را ذکر می کنیم.

1- سلسله مراتب مدیریتی حاکم بر مواد زائد

این امر و مراحل آن، بعنوان یک مفهوم، استراتژیهای حاکم بر مدیریت مواد زائد مختلف را براساس مرغوبیت این مواد، تعیین می کند. کاربرد اصطلاح "3RS" یا "Reduce- Reuse-Recycle" [ یعنی کاهش دادن زباله- استفاده مجدد از زباله- باز یافت زباله] در همین زمینه است.

در دهه گذشته، درجه بندی زباله با اهداف معین ولی بر یک مبنا و هدف معین که عموماً کاهش دادن زباله بوده است انجام شده است. به بیان دیگر هدف از درجه بندی زباله این بوده است که حداکثر استفاده از تولیدات را داشته باشیم و کمترین مقدار زباله را تولید کنیم.

2- افزایش نقش (مسئولیت و پاسخگوئی) تولید کنند گان (EPR)

EPR ( Extended Producer Responsibility ) سیاستی است که تولید کننده هر محصول را در قبال زباله ای که از آن محصول بر جای می گذارد یا تولید می شود مسئول می کند. بر این اساس تولید کننده، در قبال ترکیبات زیان آور و سمی که تهدیدی برای سلامتی محسوب می شوند مسئولیت خاص پیدا می کند. بعنوان مثال، مو تورهای وسایل نقلیه، تایر و تجهیزات الکترونیکی، چه در زمان استفاده و بعد از آن بعنوان باقیمانده و چه در حین تولید این محصولات که زباله های متنوعی را تولید می کنند.

3- نظارت و کنترل بر تولید و مصرف محصول

نظارت و کنترل بر محصولات تولیدی، گاهی اوقات بعنوان زیر مجموعه ای از EPR بیان می شود. با این تغییر که یک زنجیره مدیریتی بین دولت، مصرف کنند گان ، تولید کنند گان و کسانی که مسئول باز یافت هستند را تشکیل می دهند. این مفهوم منجر به تولید و البته استفاده و ترویج محصولاتی خواهد شد که بیشترین انطباق را با محیط زیست از لحاظ اینکه کمترین تاثیر سوء را داشته باشند، دارد. مثل مواردی که در بسته بندیهای مختلف و ظروف مختلف بکار میرود.


تکنیکهای مدیریت زباله

به طور کلی این مدیریت، شامل جمع آوری و سپس دفع یا امحاء آن است. بر اساس ترکیب تشکیل دهنده زباله و منطقه، بین فرآیندها تفاوت میباشد. حاصل این فرآیندها مواردی است از قبیل: کاهش خطرات مواد زائد، باز یافت موادی از این مواد زائد، تولید انرژی و کاهش حجم مواد دفن شدنی.

روشهای جمع آوری زباله در بین کشورها و نواحی مختلف، بطور زیادی با هم تفاوت دارد و نمیتوان روش یکسانی را بین همه توصیه و اجرا نمود. بعنوان مثال در استرالیا حتی حیوانات خانگی دارای یک ظرف 240 لیتری برای جمع آوری زباله شان دارند و توسط شرکتهای محلی این ظروف بصورت هفتگی جمع آوری می شوند.در نواحی توسعه یافته این تنوع روشها و تکنیکها بیشتر به چشم می خورد.


مدفون کردن

این روش، یکی از متداولترین روشها برای مدیریت زباله است و در اکثر کشورها عمل می شود. از لحاظ تاریخی این تکنیک به عصر شکار و عصر معدن بر می گردد. اگر چنانچه این روش با رعایت اصول علمی و فنی انجام شود بعنوان یک روش ارزان مورد توجه است.

در مناطقی که سالیان درازی است که زباله در آن دفن می شود، ناهنجاریهای زیست محیطی بسیاری به چشم می خورد.از جمله انتقال زباله ها بوسیله باد به مناطق شهری و مسکونی و نفوذ شیرابه ( زهکش و روا ناب یا مواد مایع زباله ) به لایه های زیر زمینی و سفره های آب زیر زمین که در پی آن آلودگی این منابع را بهمراه دارد. همچنین در اثر انباشته شدن زباله ها بر روی هم و فعالیتهای میکروبی، تولید گازهای دی اکسید کربن و متان را خواهیم داشت.

برای اینکه از نشت یا نفوذ شیرابه زباله به لایه های زیرین آن جلوگیری کنیم معمولاً استفاده از لایه های پلاستیکی و یا لایه رس غیر قابل نفوذ و فشرده توصیه می شود. زباله مدفون شده باید بطور مناسب فشرده و سپس پوشیده شود تا از دسترس باد و حشرات، مصون بماند. برخی از محلهای مخصوص اینکار دارای سیستمی هستند که گاز تولید شده از زباله مدفون را به بیرون هدایت میکنند، این گاز در اغلب موارد سوزانده شده و یا در برخی از موارد برای تولید انرژی از آن استفاده می شود(نوعی بیو گاز). بهر صورت نکته قابل توجه جلوگیری از پراکنده شدن دی اکسید کربن و متان که از جمله گازهای گلخانه ای هستند می باشد.

بسیاری از مسئولین محلی دریافته اند که سیاست مدفون کردن زباله، سیاست پایدار و مناسبی نیست، چرا که دیر یا زود، حداقل با مشکل نبودن دشت های وسیع روبرو خواهند شد. این حقیقت و دلایل دیگر، باعث شده است که زباله کمتری را در زمین مدفون کنند و سیاستهای پیشگیرانه از این امر نیز اعمال شود که از جمله این سیاستها میتوان به تعیین مالیات بر دفن زباله، باز یافت زباله، تبدیل زباله به انرژی، تولید و ترویج مواد و محصولاتی که زباله کمتری تولید می کنند یا زباله مرغوب تری تولید می کنند.

اگر محصولات تولیدی ما که در صنعت تولید می شوند، از مواد اولیه ای تولید شوند که کمترین زباله را تولید کنند یا باز یافت مناسبی در محیط زیست داشته باشند، همچنین در طی فرآیندهای تولید محصول در کارخانه، زباله کمتری را نیز در کارخانه تولید کنیم تا اندازه ای به اهداف "اکولوژی صنعتی" میتوان دست یافت.

 

 

عبدیل زاده ; ۱٠:۱٩ ‎ق.ظ ; یکشنبه ٤ امرداد ،۱۳۸۸